रामेछाप । रामेछाप जिल्लाको ऐतिहासिक तथा धार्मिक शक्तिपीठ खाँडादेवी मन्दिरमा बडादशैँ सुरु भएसँगै दर्शनार्थीहरूको घुइँचो लाग्न थालेको छ। नवरात्र सुरु भएसँगै मन्दिरमा देवीको दर्शन तथा पूजाआजा गर्न आउने भक्तजनको चहलपहल बढेको हो।

खाँडादेवी विकास कोषका अध्यक्ष शेरबहादुर तामाङका अनुसार नवरात्रको अवसरमा मन्दिरमा जमरा राखिएको छ। परम्पराअनुसार सर्वसाधारणले घटस्थापनाका दिन जमरा राख्ने गरे पनि खाँडादेवीमा देवीका लागि जमरे औँसीकै दिन जमरा राख्ने चलन रहँदै आएको छ। सोही परम्परालाई निरन्तरता दिँदै विकास कोष, पुजारी, पदाधिकारी तथा मन्दिरका गुठियारहरूको सहभागितामा जमरा राखिएको हो।

जमरा राखेसँगै खाँडादेवी मन्दिरमा दशैँ विशेष पूजाआजा सुरु भएको छ। बडादशैँका अवसरमा देवीको दर्शन गर्न तथा परम्पराअनुसार पूजा र भाकल पूरा गर्न रामेछापसहित छिमेकी जिल्ला र देशका विभिन्न स्थानबाट भक्तजन आउने गर्छन्।

पौराणिक महत्त्व बोकेको ऐतिहासिक शक्तिपीठ

बागमती प्रदेशअन्तर्गत रामेछाप जिल्लाको खाँडादेवी गाउँपालिका वडा नम्बर २ र ७ को सिमानामा अवस्थित खाँडादेवी मन्दिर जिल्लाको प्रमुख धार्मिक तथा ऐतिहासिक सम्पदामध्ये एक हो। यस मन्दिरको चर्चा शिवपुराणको हिमवत्खण्ड तथा देवीसम्बन्धी धार्मिक मान्यतासँग जोडिएको पाइन्छ।

प्रचलित धार्मिक कथनअनुसार रोशी खोला र सुनकोशी नदीको सङ्गम क्षेत्रस्थित कुशेश्वरमा देवी दुर्गाले शुम्भ र निशुम्भ नामका असुरहरूको वध गरेपछि आफ्नो खड्ग पखालेर खाँडादेवी रहेको स्थानमा गाडेको र पछि कालिञ्चोकमा अन्तर्ध्यान भएको मान्यता छ। यही धार्मिक कथासँग खाँडादेवीको नाम र महिमा जोडिएको पाइन्छ।

स्थानीय धार्मिक जनविश्वासअनुसार वि.सं. १५१५ माघ १५ गते खाँडादेवीको शिला उत्पत्ति भएको मानिन्छ। मन्दिरमा देवीको निराकार शिलालाई शक्तिस्वरूप मानेर पूजा गरिँदै आएको छ। वि.सं. १५७३ मा चढाइएको भनिएको पुरानो घण्टसमेत मन्दिरमा सुरक्षित रहेको विवरण प्रकाशित समाचारमा उल्लेख छ। यी धार्मिक वस्तु र परम्पराले मन्दिरको ऐतिहासिक महत्त्वलाई उजागर गर्छन्।

खाँडादेवी मन्दिर परिसर

पृथ्वीनारायण शाहको समयसँग जोडिएको जनश्रुति

खाँडादेवी मन्दिरको इतिहास नेपालको एकीकरणकालसँग पनि जोडेर चर्चा गरिन्छ। प्रकाशित ऐतिहासिक विवरणअनुसार पृथ्वीनारायण शाहले सिन्धुलीगढीपछि पूर्वी क्षेत्रको सुरक्षा व्यवस्थालाई बलियो बनाउने क्रममा खाँडादेवी परिसरलाई सहायक गढीका रूपमा उपयोग गरेको उल्लेख पाइन्छ।

देवीको आशीर्वाद लिएर युद्धमा विजय प्राप्त गरेको र खाँडादेवीको शिला राजधानी लैजान खोज्दा विभिन्न स्थानमा अलप भएर पुनः मन्दिरमै फर्किएको कथन स्थानीय जनश्रुतिमा प्रचलित छ। यस्ता कथनलाई धार्मिक तथा स्थानीय इतिहासको अंशका रूपमा लिइन्छ।

तामाङ पुजारी र पहरी समुदायको विशिष्ट परम्परा

खाँडादेवी मन्दिरको अर्को विशेषता यहाँको धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परा हो। मन्दिरमा तामाङ समुदायका पुजारीले पूजाआजा गर्दै आएको परम्परा छ। त्यस्तै, पहरी समुदायले खाँडादेवीलाई आफ्नी चेलीका रूपमा सम्मान गर्दै बडादशैँको फूलपातीमा विशेष पूजा सामग्री चढाउने चलन रहेको विवरण पाइन्छ।

मन्दिरमा बडादशैँको महानवमी र चैतेदशैँको रामनवमीका अवसरमा विशेष सरकारी पूजा सञ्चालन गरिन्छ। परम्परागत धार्मिक विधि, पूजा सामग्री, बाजागाजा र समुदायको सहभागिताले यहाँको सांस्कृतिक पहिचानलाई जीवन्त राखेको छ।

दशैँमा विशेष पूजा, पञ्चबलिको परम्परा

बडादशैँका अवसरमा खाँडादेवी मन्दिरमा विशेष पूजाआजा तथा परम्परागत बलि दिने चलन रहेको छ। धार्मिक परम्पराअनुसार पञ्चबलि र अन्य पूजा विधि सञ्चालन गरिने यस मन्दिरमा दशैँको महानवमी विशेष महत्त्वको दिन मानिन्छ।

मन्दिरको नियमित पूजा, व्यवस्थापन, संरक्षण तथा विशेष पर्वका पूजाको निरन्तरतामा खाँडादेवी विकास कोषले भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ। विगतमा दरबारबाट पूजा खर्च आउने गरेको विवरण पाइए पनि हाल मन्दिरको व्यवस्थापन तथा धार्मिक परम्पराको निरन्तरताका लागि विकास कोषले काम गर्दै आएको छ।

धार्मिक पर्यटनको महत्त्वपूर्ण गन्तव्य

रामेछापको खाँडादेवी मन्दिरस

खाँडादेवी मन्दिरमा बडादशैँ र चैतेदशैँका अवसरमा विशेष चहलपहल हुने गरे पनि वर्षभरि नै विभिन्न जिल्लाबाट भक्तजन दर्शनका लागि आउने गरेका छन्। रामेछाप, सिन्धुली, काभ्रेपलाञ्चोक, दोलखा, ओखलढुङ्गा, काठमाडौं उपत्यकालगायत विभिन्न स्थानबाट श्रद्धालुहरू यहाँ पुग्ने गरेको प्रकाशित समाचारमा उल्लेख छ।

धार्मिक आस्था, ऐतिहासिक जनश्रुति, पुराना धार्मिक वस्तु, प्राकृतिक वातावरण र स्थानीय सांस्कृतिक परम्पराले खाँडादेवीलाई धार्मिक पर्यटनको सम्भावनायुक्त गन्तव्य बनाएको छ। मन्दिरको प्रामाणिक इतिहासको थप अनुसन्धान, पुराना सम्पदाको संरक्षण, व्यवस्थित प्रचारप्रसार र आवश्यक पूर्वाधार विकास गर्न सके यस क्षेत्रको धार्मिक पर्यटनमा थप योगदान पुग्न सक्छ।

बडादशैँको आगमनसँगै खाँडादेवी मन्दिरमा बढेको भक्तजनको चहलपहलले यस क्षेत्रको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्वलाई पुनः उजागर गरेको छ। प्राचीन आस्था र परम्पराको निरन्तरता बोकेको खाँडादेवी मन्दिर रामेछाप जिल्लाको ऐतिहासिक पहिचानका रूपमा स्थापित छ।

(राजन खत्री)